خارک بزرگترین پایگاه صدور نفت خام در جهان
| تصمیمهای مجلس شورای ملی درباره نفت و گاز | تصمیمهای مجلس | درگاه نفت |
خارک بزرگترین پایگاه صدور نفت خام در جهان
جزیره خارک که امروز اهمیت خاصی در صنعت نفت ایران کسب کرده است، در ۴۶ کیلومتری غرب بوشهر واقع شده است. این جزیره در ژرفترین بخش خلیج فارس قرار دارد. درازای آن ۸ کیلومتر و پهنای آن ۴ کیلومتر میباشد. این جزیره مرجانی نزدیک به یک میلیون سال پیش در اثر یک سری از فعالیتهای زیرزمینی بوجود آمد و فشارهای زیر زمینی و رویشی طبقات مرجانی تا چهارده هزار سال پیش سطح جزیره را بر روی آبهای گرم خلیج فارس پدیدار ساختند. جزیره خارکو با چهار و نیم کیلومتر درازا و کمی بیش از نیم کیلومتر پهنا در دو و نیم کیلومتری جزیره خارک قرار گرفته است. یکی از بلندیهای این جزیره که به « کوه تخت » معروف است، بلندای آن از سطح دریا ۷۶ متر میباشد و امروز بر فراز آن مخازن عظیم نفت خام جزیره بنا شده است. ارتفاعات مرکزی این جزیره را به شکل یک کشتی بادبانی درآورده و همین ارتفاعات در مقابل بادهای تند شمالی قد علم کرده و سواحل جنوبی را برای پهلو گرفتن کشتیها آرام و مطلوب نموده است. بادهایی که از روی اقیانوس هند میوزند هوای خارک را مرطوب مینماید که به اصطلاح محلی «شرجی « نامیده میشود. در جزیره خارک نزدیک به ۱۰۰۰ اصله درخت معروف به «لور« یا لیل و تعداد زیادی آهو وجود دارد که سعی و کوشش بسیاری بکار میرود تا پیوسته به شمار آنها افزوده گردد.
نکات برجسته
- - بیشترین بارندگی در سال ۲۰ سانتیمتر
- – حداکثر رطوبت نسبتی ۱۰۰ درصد (شهریور ماه)
- – حداکثر گرما در تابستان ۴۴ درجه سانتیگراد
- – حداقل گرما در زمستان ۷۶ درجه سانتیگراد
- - حداکثر بلندای مَد نسبت به مبداء اختیاری ۲ متر
- – میزان نسبی نمک دریا ۳۵ هزار قسمت در یک میلیون
- – میانگین درجه حرارت آب دریا ۲۷ درجه سانتیگراد.
- – حداکثر سرعت باد (شمار شرقی به جنوبی غربی) ۱۰۰ کیلومتر در ساعت
- – بلندترین قله خارک (دیده بان) ۹۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد
- – ژرفترین نقطه آب پیرامون جزیره (آبهای غربی) ۳۵ متر است.
پیشینیه تاریخی
شواهدی موجود است که خارک در سه قرن پیش از میلاد مسیح بخشی از امپراتوری ایلام بوده و نوشتههایی در مورد سلطنت ایلامیان در خارک به دست آمده است. به باور پروفسور گریشمن دریادار اسکندر «نارک» به پیروی از اکتشافات سیلاس کاویاندی دریاسالار داریوش کبیر که به دستور او به سال ۵۱۴ پیش از میلاد اکتشافاتی در خلیج فارس انجام داده بود، از دهانه رود سند حرکت کرد تا به فرات برسد. او در راه بازگشت یکی از همراهانش را به نام اندرسن تاسوی مأمور کرد تا کشف جزایر خلیج فارس را به پایان برساند. او انتهای خلیج فارس را دور زد. همچنان که پیش میراند و خشکی در سمت راست وی بود به جزیره آیکار رسید که همین جزیره خارک کنونی است. او در این جزیره معبد آپولو و یکی از هاتفان آرتمیس توروپول را یافت. همراهان دریادار برای نیایش آرتمیس توروپول که الهه محبوب اسکندر بود مدتی دراز در خارک ماندند. تحقیقات باستانشناسی در خارک بیانگر آن است که دریانوردانی که از خلیج فارس به هندوستان سفر میکردند در خارک توقف و تجدید قوا نموده و به راه ادامه میدادند. در قرن ۱۶ میلادی پرتغالی ها جزیره را که منزلگاه ماهیگیران و پناهگاه دزدان دریایی بود گشودند و یک نمایندگی بازرگانی در آن ایجاد کردند.
در سال ۱۷۵۲ میلادی کمپانی هلندی هند مقر بازرگانی خود را از بصره به مناسبت اختلافاتی که با حکومت عثمانی پیدا کرده بود به خارک جا به جا کرد ولی دوران فرمانروایی هلندیها بر خارک کوتاه بود. در سال ۱۷۶۵ کریم خان زند قراردادی با « پیرو » که فرانسوی و نماینده کمپانی هند بود بست و بر پایه آن دولت فرانسه توانست در خارک نمایندگی تجارتی بنیاد نماید. پس از مدتی شرکت مزبور ورشکسته و نمایندگی آن برچیده شد. در سال ۱۸۰۸ در زمان سلطنت فتحعلی سلطان قاجار جزیره بار دیگر به فرانسه واگذار شد، اما سال پسین به عللی قرارداد از میان رفت. در سال ۱۸۳۸ میلادی انگلستان جزیره را اشغال کرد و پس از ۶ سال جزیره را تخلیه نمود. اما در سال ۱۸۵۶ میلادی، دوباره آن را اشغال نمود و سرانجام بنا بر معاهده پاریس در سال ۱۸۵۷ میلادی جزیره بطور قطع به ایران بازگردانیده شد.
ساحل صادراتی نفت
در سال ۱۳۳۷ خورشیدی به علت اینکه سواحل صادراتی نفت خام ایران برای پهلو گرفتن کشتیهای بزرگ آمادگی و ژرفای کافی نداشتند، پس از بررسیهای بسیار و با توجه به دلایل اقتصادی جزیره خارک برای صدور نفت خام ایران برگزیده شد و به تدریج تأسیسات بارگیری و انبارهای ذخیره نفت در این جزیره راه اندازی شد و کم کم به صورت بزرگترین پایگاه صدور نفت خام جهان درآمد. هم چنین در غرب این جزیره یک جزیره مصنوعی برای بارگیری نفتکشهای عظیم ۵۰۰۰۰۰ تُنی ساخته شد. کار ساختمان اسکله خارک از سال ۱۹۵۸ آغاز گردید. تأسیسات بارگیری نفت خام خارک در نوامبر ۱۹۶۰ میلادی به دست مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر گشایش و در همان روز کشتیهای محمدرضا شاه در اسکله ۱ و رضاشاه پهلوی در اسکله ۴ پهلو گرفته بودند. نخسیتن قطره نفت خام روز دوم ژوئیه ۱۹۶۰ میلادی به مخزنهای جزیره خارک رسید. نخستین کشتی که در اسکله خارک پهلو گرفت « هلدیا » بود که در روز نخست ماه اوت ۱۹۶۰ بیش از ۱۲٬۷۴۸ تُن نفت خام را بارگیری نمود.
بازماندههای کهن
بر مرجانهای گرم خارک جای پای پنج هزار سال تاریخ تمدن بشری به چشم میخورد. مقابر و معبدها و آثاری که از تمدنهای قدیم بر این جزیره استوار مانده هر بام و شام بر فراز خارهها و پشتههای عظیم سنگستانهای خارک خود مینماید. از قدیمیترین آثاری که در جزیره خارک بازیابی شده است، دو مقبره سنگی است که مربوط به سه هزار سال پیش میباشد. این دو مقبره بر فراز تپهای در سنگ کنده شده و هنوز دو تخته سنگ ضربی که بر بالای آنها به عنوان لحد قرارداده شده بود پابرجا است. دیگر اینکه دخمههایی است که با سبکی برگرفته از ساسانیان و پارتیان در سنگهای آهکی ایجاد گردیده است و یادگاری از پالمیریان تجارت پیشه در خارک میباشد. در گرداگرد این دخمهها بر دیوارهای سنگی سه ردیف لوکولی برای جا دادن مردگان عطرآگین دیده میشود و بر هر یک از این لوکولیها سنگی چهارگوش مینهادند تا جسد بماند. شوربختانه این مقبرهها در دوران چیرگی هلندیها بر خارک به کلی ویران و غنایم نهفته در آن به تاراج رفت. هلندیها هم چنین از سنگها و این دخمهها در منتهی الیه شمال شرقی جزیره قلعهای به پا کردند که اکنون اثر چندانی از آن نمانده است. در ورودی مقبره جنوبی بر دیوار روبرو نقش شخصی لمیده بر بستر را میتوان تشخیص داد که جامی به دست گرفته است و پیرامونش افرادی چند ایستادهاند. در دیوار پهلویی، پیکره شخصی که بر گویی ایستاده و به دریا اشاره میکند آشکارا دیده میشود. ترتیباتی که در این مقبرهها بکار رفته چنان کلاسیک و همسان مقبرههای دیگر پالمیری است که باید آنها را بی گمان از دخمههای پالیمری دانست.
معبد پوزیدون (معبد نپتون- خدای دریا)
این معبد منسوب به یونانیان است و از عمر آن اطلاع صحیحی در دست نیست. دیوارهای معبد با سنگهای خوشرنگ که تماماً از خارج به جزیره آورده شده در سه ردیف سنگچینی شدهاند و ملاط محکمی در ساختمان معبد بکار رفته است. متأسفانه وقوع زلزله و سیر زمان از بنای باشکوه معبد جز پشتهای خاک و سنگ بهم ریخته و پلکانی که زمانی به بنای اصلی منتهی میگردید اثری به جای نمانده است. این معبد به تازگی با مصالح باقیمانده از دیوارهای اصلی آن سنگچینی و مرمت گردیده است.
آتشکده زرتشتیان خارک
در کنار ویرانههای پوزیدون در آغاز قرن چهارم میلادی همزمان با سلطنت هرمز معبد زرتشتیان در خارک بنیاد گرفت و تا قرن هفتم که ایرانیان به آیین اسلام گرویدند اعتبار و جلوهای خاص داشت. بعدها این آتشکده چون سایر آتشکدههای زرتشتی تبدیل به مسجدی برای عبادت مسلمین گردید. در صد متری جنوب آتشگاه بازماندههای چهار طاقی که آتش مقدس به آنجا برده و عبادت میشد به چشم میخورد.
کلیسا و دیر نسطوریان
در قرن سوم یعنی هم عصر ساسانیان گروهی از نسطوریان در خارک اقامت گزیدند تا در صفحات جنوبی قدرتی در مقابل نفوذ زرتشتیان بوجود آید (نسطوریان معتقد به سرشت دوگانه انسانی و الهی عیسی مسیح بوند). نسطوریان تا قرن هفتم میلادی در خارک ماندند و پس از آن به عللی ناشناخته از جزیره کوچانده شدند.
آمار
- جمعیت وابسته به صنعت نفت ۱۸۲۰ تَن
- اهالی جزیره ۶۳۰۰ تن
- کارمندان ایرانی ۱۴۵ تَن
- کارمندان خارجی ۳۰ تَن
- کارگران ۲۲۵ تَن.
تأسیسات بارگیری صادرات نفتی خارک (خطوط لوله)
نفتی که از خارک صادر میشود از مناطق گچساران (نفت سنگین) و آغاجاری (نفت سبک) تأمین میگردد و بوسیله لولههایی به تلمبه خانه گوره (بین گناوه و آغاجاری) میرسد و از گناوه پنج رشته لوله زیردریایی (چهار لوله ۷۶ سانتیمتری و یک لوله ۱۰۷ سانتیمتری به طول تقریبی ۴۸ کیلومتر) که به سوی خارک کشیده شده اند که روزانه ۳ تا ۴ میلیون بشکه نفت خام را به خارک میرساند. لولههای پنجگانه در ایستگاه کنترل فشار جزیره تبدیل به دو لوله ۱۲۲ سانتیمتری و ۹۵ سانتیمتری میشوند و از آنجا یک لوله ۵۵ سانتیمتری نفت تولیدی خود جزیره را به نفت سنگین گچساران که در لوله ۹۵ سانتیمتری جریان دارد متصل میکند. نفت سبک و سنگین در این دو لوله به سوی مخزن های خارک که بر فراز کوه « تخت » بنا شده اند جریان مییابند.
مخازن نفت خام
مخازن نفت خارک بر فراز بلندی های کوه تخت (۷۶ متر از سطح دریا) بنا شده اند. در جایگاه مخازن، ۳۲ مخزن با ویژگی های زیر دیده میشوند:
- - یک مخزن ۵۹۰۰۰ بشکه ای برای نگهداری سوخت دیزل و
- - ۶ مخزن ۱۴۰۰۰۰ بشکه ای برای انبار کردن سوخت مازوت کشتیها و
- - ۸ مخزن ۲۷۲۰۰۰ مخزن بشکه ای و
- - ۱۲ مخزن نیم میلیون بشکه ای و بالاخره
- - ۵ مخزن هر یک با ظرفیتی برابر با یک میلیون بشکه که بزرگترین مخازن نفتی جهانند، نگهدارنده نفت خام میباشند.
همچنین دو مخزن یک میلیون بشکه ای جدید در دست ساختمان است. ظرفیت کلی مخازن خارک ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰ بشکه مواد نفتی است. ورود و خروج حداکثر و حداقل ارتفاع نفت در مخازن و عملیات مربوط به توزیع نفت روی اسکله از اتاق فرمان کنترل میشود. از این مخازن چهار لوله ۱۲۲ سانتیمتری نفت خام را به اسکله میرساند. افزون بر آن، تعدادی لولههای دیگر سوخت مورد نیاز کشتی ها را به روی اسکله میبرند.