اشغال ایران به وسیله ارتش بریتانیا و شوروی

حمله ارتش شوروی و انگلیس به ایران ۱۳۲۰

هواپیماهای شوروی با ریختن بمب بر شمال ایران نیروی دریایی نوپای ایران درهم شکستند و سیار کشته شدند

ارتش شوروی و انگلیس تهران را اشغال می‌کنند شهریور ۱۳۲۰

ارتش انگلستان وارد کرمانشاه می‌شود

فرماندهان ارتش شوروی، انگلستان و امریکا در قزوین ۱۳۲۳

نیروهای انگلستان و شوروی در قزوین به هم می‌پیوندند

ارتش امریکا در ایران ولی آذوقه‌اشان را خودشان تهیه می‌کنند ۱۳۲۳

آغاز جنگ جهانی دوم

جنگ جهانی دوم با حمله نیروهای زمینی و هوایی آلمان به بندر دانریک در لهستان در ۹ شهریور ۱۳۱۸ برابر با ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ آغاز شد و تا آبان ۱۳۲۴ ادامه یافت (سپتامبر ۱۹۳۹ - سپتامبر ۱۹۴۵). در این جنگ، متحدین یا دولت‌های محور یعنی آلمان نازی به زمامداری آدولف هیتلر و ایتالیای فاشیست به زمامداری موسولینی و امپراطوری ژاپن بودند و گروه کشورهای متفقین در آغاز جنگ انگلستان و فرانسه بود که کم کم اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده آمریکا و بریتانیا و از اروپا همه کشورهایی که به وسیله ارتش آلمان و ایتالیا اشغال شده بودند و هم‌چنین برخی از کشورهای آمریکای جنوبی و از کشورهای آسیایی، چین و ایران به متفقین پیوستند.

ورازت کشور با چاپ اعلامیه‌ای به همه بیگانگانی که در ایران بسر می‌بردند هشدار داد که از نشان دادن هرگونه احساسات له یا علیه کشورهای در جنگ اروپا که منافی بی‌طرفی کشور شاهنشاهی باشد خودداری کنند

دولت ایران با چاپ بیانیه رسمی تصمیم خود را دایر بر حفظ بی طرفی ایران در جنگ جهانی دوم به آگاهی مردم رسانید و وزارت خارجه این تصمیم را به همه سفارتخانه‌های کشورها در تهران بخش‌نامه کرد و دستور داد که وزارت امور خارجه آن کشورها را از تصمیم دولت ایران آگاه سازند.

۱۲ شهریور ۱۳۱۸ برابر با ۴ سپتامبر ۱۹۳۹، اعلامیه‌ای به امضای نخست وزیر پخش شد که دولت شاهنشاهی ایران بی طرفی خود را در جنگ بین المللی دوم اعلام کرد. و در ۲۰ شهریور در مراسمی در کاخ گلستان برپا بود اعلیحضرت رضا شاه گفت که

ما مصمم هستیم که بی طرفی خود را حفظ کنیم، گرچه حفظ بی طرفی در این گیرودار مشکل‌تر از جنگیدن است.

پس از حمله ارتش آلمان به لهستان، دولت‌های انگلیس و فرانسه که استقلال و تمامیت ارضی لهستان را در برابر تجاوز آلمان تضمین کرده بودند، به آلمان هشدار جنگ دادند و روز ۵ مهر قرارداد تقسیم لهستان بین آلمان و شوروی به وسیله وزیران خارجه آن دو دولت امضا شد.

۲۵ مهر ۱۳۱۸ پیمان دوستی بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی ژاپن در کاخ وزارت امور خارجه به امضا رسید. و ۲۵ آذر به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

اعلام بی‌طرفی ایران

۲ آبان ۱۳۱۸ دوازدهمین دوره قانونگذاری به وسیله اعلیحضرت رضا شاه پهلوی گشایش یافت. رضا شاه در بیانیه خود روز گشایش مجلس شورای ملی گفت:

«موضوعی که موجب تاسف خاطر ما گردیده وقوع جنگ در اروپا است. اگر چه ما در این جریان سیاست بی طرفی کامل را اختیار کرده‌ایم، ولی دوام جنگ از لحاظ مادی و اقتصادی موجب زیان همه ملت هاست، به همین جهت آرزومندیم که هرچه زودتر صلح در جهان برقرار شود.»

با وجود اعلام بی طرفی کشور شاهنشاهی ایران در جنگ جهانی دوم دولت بریتانیا از حمل کالاهای خریداری شده ایران از آلمان جلوگیری کرد. دولت شاهنشاهی ایران رسما به دولت بریتانیا اعتراض کرد. در یادداشت اعتراضی که به سفارت انگلیس در تهران داده شد نوشته شده بود که ایران کشوری بی طرف و طرف معامله تجارتی با آلمان است، ولی دولت انگلستان به این بهانه که فروش تولیدات آلمانی به کشورهای دیگر سبب ورود ارز خارجی به این کشور می‌شود و در نتیجه بنیه مالی آلمان قوی‌تر می‌شود و آلمان‌ها نیروی خرید ابزار جنگی می‌یابند اموال کشتی‌هایی که از آلمان به سوی ایران در راه بودند گرفت.

۱۶ آذر ۱۳۱۸، روزنامه استامبا چاپ تورین در ایتالیا با فرنام «موقعیت ایران» نوشت:

از تصمیم ایران دایر بر حفظ بی طرفی خود ولو اینکه به بهای دیرکرد در اجرای برنامه‌های اقتصادی تمام شود گفتگو کرده و نوشته‌است با اینکه ایران از نظر واردات آهن از آلمان در تنگی است حاضر نیست پیشنهاد شوروی را درباره چاره یافتن برای نیازمندی ایران از آهن در برابر امتیازهای سیاسی مانند حق عبور از ایران را بپذیرد.

قرارداد بازرگانی ایران و شوروی به وسیله نمایندگان دو دولت در مسکو به امضا رسید و ۵ فروردین ۱۳۱۹ عهدنامه تجارت و بحرپیمایی و ایران و شوروی در تهران به امضا رسید و سپس به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

ایتالیا در ۱ خرداد ۱۳۱۹ علیه انگلیس و فرانسه وارد جنگ شد. یک هقته پس از آن تاریخ مارشال پتن از متحدین درخواست آتش بس و پایان جنگ را کرد ولی دوگل، از افسران بلند پایه فرانسوی از مردم فرانسه و دیگر کشورهای افریقای شمالی که مستعمره فرانسه بودند درخواست کرد که علیه دولت آلمان جنگ را ادامه دهند.

۵ تیرماه علی منصور نخست وزیر هیات دولت را در کاخ سعدآباد به پیشگاه اعلیحضرت رضا شاه شرفیاب و معرفی شدند. ۸ تیر ۱۳۱۹، نمایندگان مجلس شورای ملی در کاخ سعدآباد به حضور اعلیحضرت رضا شاه شرفیاب شدند و شاهنشاه ناخرسندی خود را از شیوه کار دستگاه‌های دولتی ابراز کردند و هم چنین گفتند «صحیح است که ما متکی به قوای منظم و سیاست بیطرفی خود هستیم، ولی این کافی نیست، بلکه باید کلیه افراد کشور برای روزهای سخت آماده شوند، ملاقات امروز بیشتر برای اظهار عدم رضایت از کار دولت است، همیشه به ما می‌گویند خاطر مبارک آسوده باشد، در خالی که جریان روزمره نشان می‌دهد که رضایت چندانی بیاید از کارها داشته باشیم»

در ماه تیر و امرداد ۱۳۱۹ برابر با اوت ۱۹۴۰ دولت ژاپن به چین التیماتوم داد. در این گیر و دار چهارم نوامبر ۱۹۴۰ فرانکلین روزولت دوباره به ریاست جمهوری آمریکا برگزیده شد و در ماه مارس ۱۹۴۱ برای کمک به متفقین قانون وام و اجاره را به تصویب کنگره آمریکا رسانید و این گامی بود که در زاه پیروزی متفقین برداشت.

۱۵ دی ۱۳۱۹، وزیر مختار (سفیر) انگلیس در تهران در ملاقاتی با نخست‌وزیر ایران تلگرافی از سوی وزارت امور خارجه انگلستان اراءه کرد و به آگاهی نخست‌وزیر ایران رسانید که دولت ایتالیا در نظر دارد با هواپیماهای جنگی خود به آبادان و احتمالا به سایر نواخی نفت‌خیز جنوب ایران حمله کند، از این رو از ذولت ایران درخواست کرد که برای جلوگیری از رخداد این خطر اختیاط‌های لازم را به عمل آورند و سرانجام وخیم چنین اقدامی را به دولت‌های محور گوشزد کنند.

۲۲ اردیبهشت ۱۳۲۰، وزارت امور خارجه در یادداشتی که به سفارت انگلیس در تهران فرستاد، به پرواز یک فروند هواپیمای انگلیسی برفراز اهواز و مسجد سلیمان اعتراض کرد و انگیزه تجاوز به آسمان ایران را از آن دولت خواستار شد و از آن دولت خواست که از تکرار این گونه تجاوزات در آینده خودداری کنند. دوباره در ۳۰ اردیبهشت (۲۰ مه ۱۹۴۱) وزارت امور خارجه یادداشت دیگری به سفارت انگلیس در تهران فرستاد و به پرواز یک فروند هواپیمای انگلیسی در آسمان غرب سوسنگرد اعتراض کرد و هم چنین یه گفتگوهایی که پیشتر با وزیر مختار انگلستان شده بود اشاره شد و جدا خواستار شد که از تجاوز دوباره به آسمان ایران خودداری شود.

۱ تیرماه ۱۳۲۰ (۱۴ اوت ۱۹۴۱)، ارتش آلمان از مرزهای شوروی در خاک لهستان اشغال شده گذشت و از آنجا به خاک اتحاد جماهیر شوروی حمله کرد. در تاریخ چهاردهم اوت سال ۱۹۴۱ برابر با ۲۳ امرداد ۱۳۲۰ منشور آتلانتیک از سوی سران کشورهای انگلیس و آمریکا بر پایه ادامه جنگ با دولت‌های محور برای برقرارکردن صلح در جهان به امضا رسید. به دنبال این از ۱۷ آذر ۱۳۲۰ (هفتم دسامبر ۱۹۴۱) نخست ایالات متحد امریکا ، سپس چین علیه آلمان و ایتالیا و ژاپن وارد چنگ شدند.

۱۴ تیر ۱۳۲۰، خبرگزاری ژاپن بر پایه خبرهای رسیده از آنکارا، رم، نیویورک، استانبول و برلین گزارش داد که: دولت‌های بریتانیا و شوروی می‌خواهند که ایران را به صورت منطقه نفوذی خود درآورند و انگلستان نیروهای خود را ار راه ایرانه به قفقاز بفرستد و ابزار جنگی خود مورد نیاز شوروی را نیز از راه بندر بوشهر و بندرعباس به شوروی حمل کند. متفقین می‌کوشند که با وارد ساختن فشار بر سر ایران این دولت را ناگزیر کنند که از بی طرفی خود دست بردارد، ولی تاکنون دولت ایران در حفظ بی طرفی خود کوشا بوده‌است.

۲۸ تیرماه ۱۳۲۰ دولت بریتانیا و شوروی در یادداشتی که به وسیله سفیرهای خود در تهران به دولت ایران دادند ادعا کردند که وجود شمار زیادی آلمانی در ایران امنیت و منافع متفقین را در این کشور دچار خطر ساخته و از این رو ار دولت ایران خواستار شدند که شمار اتباع آلمانی را در ایران کم کند.

۲۲ امرداد ۱۳۲۰، مایسکی سفیر شوروی در لندن به آنتونی ایدن وزیر خارجه انگلستان اطلاع داد که دولت شوروی بررسی‌های خود را برای جمله نظامی به ایران انجام داده و آماده فرستاده ارتش شوروی به ایران است مشروط بر آنکه انگلستان نیز در این حمله شرکت کند.

۲۷ امرداد ۱۳۲۰ از سوی دولت ایران پاسخ به یادداشت‌های تهدیدآمیز بریتانیا و شوروی داده شد. در این یادداشت دولت ایران بار دیگر تاکید کرد که ایران در مورد مسایل بین‌المللی از هر جهت رعایت اصل بی‌طرفی را نموده و مانع ار آن خواهد شد که خارجیان مقیم این کشور هرگونه فعالیتی علیه منافع و مصالح متفقین انجام دهند. هم چنین مقامات ایرانی اعلام داشتند که شمار اتباع آلمان در ایران از چهارصد و هفتاد نفر بیشتر نیست و این شمار ناچیز که در امور صنعتی و فنی فعالیت می‌کنند به هیچوجه نمی‌تواند امنیت متفقین را تهدید کند. سفارت ایران در آنکارا در تلگرافی به وزارت امور خارجه اطلاع داد که وزیر امور خارجه ترکیه به صفیرهای شوروی و برینانیا در آن کشور گفته‌است که شمار آلمانی‌ها در ایران بیش از ۶۹۰ نیست در حالی که شمار انگلیسی‌ها در ایران به ۳۰۰۰ نفر می‌رسد، بنابراین دولت ترکیه مایل نیست برخلاف سیاست بی‌طرفی ایران ار سوی متفقین اقدامی بشود.

حمله نظامی ارتش شوروی و بریتانیا به ایران

۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) اعلامیه شماره یک ستاد ارتش ایران به آگاهی مردم ایران رسانید که در ساعت چهار بامداد روز سوم شهریور، نیروهای ارتش شوروی در شمال و ارتش انگلستان در باختر و جنوب باختری مرزهای ایران را مورد تجاوز قرار داده‌اند. سفیر ایران در مسکو در تلگرافی که به وزارت امور خارجه فرستاد نوشت که وزیر امور خارجه شوروی به وی گفته‌است که چون دولت ایران هیچگونه اقدامی برا ی اخراج عمال آلمانی از ایران نکرده، دولت شوروی برابر ماده شش قرارداد ۱۹۲۱ به ارتش سرخ دستور داد که وارد خاک ایران شود.

در جلسه فوق‌العاده مجلس شورای ملی در روز ۴ شهریور ۱۳۲۰ علی منصور در بیانات خود گفت: اگر چه بی‌طرفی ایران در جنگ کنونی بنا به فرمان همایونی اعلام شده‌است، ولی دولت انگلستان به کمک دولت شوروی وجود چند نفر کارشناس فنی را در ایران که آلمانی هستند بهانه قرارداده و در یادداشت‌هایی که در تاریخ‌های ۲۸ تیر و ۲۵ امرداد ماه گذشته به ایران تسلیم کردند اخراج آنها را خواستار شدند و بالاخره در ساعت چهار بامداد روز سوم شهریور ماه (دیروز) سفرای انگلستان و شوروی به منزل اینجانب مراجعه کردند و توسل دول متبوعه خود را به قوای نظامی اعلام نمودند. متاسفانه در همان ساعتی که سفیر با اینجانب مشغول مذاکره بودند، نیروهای مسلح ارتش شوروی و ارتش انگلستان به مرزهای ایران تجاوز کردند و شهرهای بی دفاع و مردمان غیر نظامی را مورد حمله قراردادند. طبق گزارش‌های رسیده نیروی هوایی شوروی در آذربایجان شهرهای بی دفاع را بمباران کرده و قوای زیادی از جلفا به سمت تبریز فرستاده شده‌است. در خوزستان قوای انگلستان به بندرشاهپور و خرمشهر حمله نموده و کشتی‌های ما را غافلگیر و غرق کرده‌اند. نیروی هوایی انگلستان هم شهر اهواز را بمباران کرده و در ضمن از جانب قصر شیرین، نیروهای انگلیسی به سمت کرمانشاه در حرکتند.

نیروهای رمینی بریتانیا از مرزهای غرب وارد خاک ایران شدند و چند واحد ار نیروی دریایی بریتانیا در همان ساعت آتش توپخانه خود را به روی پایگاه نیروی دریایی ایران در جنوب یعنی بندر خرمشهر باز کردند. دریادار بایندر فرمانده نیروی دریایی ایران و عده‌ای ار افسران و ملوانان ایرانی در پهنه پادگان و ساحل و یا در عرشه ناوهای جنگی ایران جان باختند و بیشتر ناوهای ایران یا آسیب دیدند و یا غرق شدند.

۵ شهریور ۱۳۲۰ در حمله ناگهانی ارتش سرخ شوروی به خاک ایران، افسران زیر در آذربایجان بر اثز برخورد گلوله و یا انفجار بمب و نارنجک جان باختند: سرگرد دامپزشک مصطفی گلسرخی کفیل دامپزشکی لشکر چهار رضاییه، سروان محمد نخعی فرمانده گردان اجراییات لشکر چهار، سروان اسدالله میرفخرایی کفیل شعبه امور نقلیه سپاه لشکر چهار، ستوان دو مهدی فخری امیر لشکر سه، ستوان دو عطا الله مجتهدی افسر لشکر سه، هم چنین شمار زیادی از مرزداران و سربازان مدافع ایرانی، در گیرودار زد و خورد و مقاومت در برابر نیروهای متجاوز کننده و زخمی شده‌اند. بمب افکن‌های شوروی شهربانی بی دفاع آذربایجان و هم چنین سرباز خانه‌ها و مرکزهای نظامی آن منطقه و تا سیاست بندرپهلوی و غازیان و بابلسر را بمباران کرده‌اند. نیروی هوایی انگلستان نیز افزون بر غرق کشتی‌های جنگی ایران در خلیج فارس، شهرهای خوزستان و بندر شاهپور و بندر خرمشهر و اهواز را بمباران کرده و زیان و ویرانی‌های فراوانی به بار آورده‌اند.

وزارت امور خارجه در یک دستور تلگرافی به آگاهی سفارت شاهنشاهی ایران در لندن رسانید که نسبت به حمله نیروهای شوروی و بریتانیا به ایران و پیشروی آنها در خاک این کشور و بمباران شهرهای بی دفاع، به دولت بریتانیا اعتراض بکند و انگیزه حمله‌های دشمنانه را جویا شود. وزارت امور خارجه هم چنین یادآوری کرد که نیروهای شوروی همه شهرهای بی دفاع آذربایجان را تا بندر پهلوی و غازیان بمباران کرده‌اند. از این رو دولت ایران خواستار است که هر چه زودتر یورش نظامی انگلستان و شوروی در ایران پایان یابد.

گزارش سفارت شاهنشاهی ایران در آنکارا نمایانگر آن است که روزنامه اولوس چاپ آنکارا در مقاله‌ای به بهانه‌های شوروی و انگلستان برای اشغال خاک ایران و استناد شوروی به ماده ششم عهد نامه شوروی و ایران اشاره کرده و نتیجه گرفته‌است که تجاوز انگلستان به ایران برای ساختن یک جبهه نوین برای از میان برداشتن دشواری‌های جغرافیایی در گشودن شاهراهی از راه ایران به قفقاز برای رساندن کمک‌های نظامی به شوروی بوده‌است.

گزارش تلگرافی رئیس پست و تلگراف خرمشهر گویای این است که دشمن تمام سیم‌ها و خط‌های تلگرافی خوزستان را قطع کرده و به سبب بمباران‌ها دو کشتی ایران غرق و سه کشتی دیگر آتش گرفته و دو کشتی ایران را نیز نیروی دریایی بریتانیا به بصره برده و همه افسران نیروی دریایی ایران به اسارت در آمده‌اند و به بصره برده شده‌اند.

علی منصور نخست وزیر، استعفای خود و اعضای کابینه را به پیشگاه شاهنشاه رضا شاه تقدیم کرد. به فرمان رضا شاه معاونان وزارتخانه‌ها می‌بایستی که تا تشکیل دولت نوین اداره امور را بر دوش گیرند.

وزارت کشور در اعلامیه‌ای به مردم ایران هشدار داد که در هنگام بمباران هوایی از روشن کردن چراغ و حرکت در خیابان‌ها خودداری کنند. دولت ایران رسما اعلام کرد برای جلوگیری از جنگ و خونریزی و ویران شدن شهرهای بی دفاع، به نیروهای نظامی در همه جبهه‌ها دستور ترک مخاصمه داده شده و مراتب به آگاهی دولت‌های بریتانیا و شوروی نیز رسیده‌است.

نخست وزیری فروغی و گفتگو با دولت بریتانیا و شوروی

۶ شهریور ۱۳۲۰ به فرمان اعلیحضرت رضا شاه بزرگ محمدعلی فروغی مامور تشکیل کابینه شد. و علی سهیلی وزیر امور خارجه شد. در همان روز نامه‌ای از سوی سهیلی وزیر امور خارجه ایران نامه‌ای به دو دولت شوروی و بریتانیا نوشت که در مجلس خوانده شد و درخواست کرد که به بمباران شهرهای ایران پایان دهند و به اعلام بی طرفی ایران و ترک مخاصمه احترام بگذارند. در همین روز رضا شاه به فرانکلین روزولت تلگرامی درباره اشغال ایران به وسیله نیروهای انگلستان و شوروی فرستاد که در آن اوضاع فعلی جهان و لزوم جلوگیری از سیاست توسعه طلبی و جاه طلبی هیتلر و هم چنین همکاری کلیه کشورهایی که خواهان حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران که مورد تایید دولت‌های شوروی و انگلستان است را خواهان شد.

۸ شهریور ۱۳۲۰ سفیران دو دولت بریتانیا و شوروی به دیدار نخست وزیر محمدعلی فروغی آمدند و هر یک نامه‌ای در پاسخ به نامه ۶ شهریور را به ایشان دادند. سفیر شوروی و بریتانیا تعهداتی را از دولت ایران خواستار شدند:

نخست دولت ایران باید امر صادر نمایند که قشون ایران بدون مقاومت بیشتری از شمال و شرق خطی که از خانقین کرمانشاه ـ خرم آباد ـ مسجد سلیمان ـ هفت گل ـ گچساران و از آنجا به بندر دیلم که در خلیج فارس واقع شده‌است عقب نشینی نمایند. در شمال قشون ایران باید از نقاط: اشنو ـ حیدر آباد ـ میاندوآب ـ زنجان ـ قزوین ـ خرم آباد ـ بابل ـ زیر آب ـ سمنان ـ شاهرود علی آباد عقب نشینی کنند. نقاط نامبرده بالا موقتا بوسیله قشون انگلیس و شوروی اشغال خواهد شد. هم‌چنین دولت ایران بایستی در ظرف هفته‌ای کلیه اتباع آلمان باستثنای اعضای حقیقی سفارت آلمان و چند نفر اشخاص فنی که در بنگاه‌های مخابرات یا نظامی نباشند از ایران خارج نموده و صورت اسامی آلمانیها مزبور را برای موافقت نمایندگان سیاسی انگلیس و شوروی در تهران تسلیم نماید و دولت ایران بایستی تعهد نماید که اتباع آلمان دیگری بخاک ایران وارد نشوند. افزون بر این دولت ایران بایستی تعهد کند که مانعی در راه حمل و نقل لوازمی که شامل ادوات جنگی نیز خواهد شد و از وسط خاک ایران بین نیروهای انگلیس و شوروی بعمل خواهد آمد قرار نداده بلکه تعهد نماید وسائل تسهیل حمل و نقل این قبیل لوازم را که یا بوسیله راه خط آهن و یا از طریق هوا حمل می‌شوند فراهم سازد. در مقابل برای نفتی که از ایران می‌برند پرداخته و پیشروی زیادتر ارتش‌های شوروی و انگلیس متوقف خواهد شد و زمانی که وضعیت نظامی اجازه دهد ارتش خود را از خاک ایران خارج نمایند.

۹ شهریور ۱۳۲۰ سفارت انگلیس در ایران نامه دیگری به وزیر امور خارجه ایران داد از سوی پادشاه انگلیس جورج ششم به دولت ایران امر شده بود آلمانهایی که در ایران هستند به جای اینکه به وسیله دولت شاهنشاهی ایران از این مملکت خارج شوند باید به ارتش بریتانیا یا شوروی تحویل داده شوند و ایشان از عملکرد دولت ایران در این باره خوشنود نیستند.

۱۰ شهریور ۱۳۲۰ هیات دولت پس از بررسی و مشاوره و در نظر داشتن اوضاع خطرناک ایران پاسخ نامه‌های نمایندگان دو دولت بریتانیا و شوروی را دادند: اینکه مرقوم شده‌است دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان هیچ قصدی بر علیه استقلال و تمامیت خاک ایران ندارد و عملیاتی که اخیرا واقع شده بر ضد ایران نیست و در صورتی که دولت ایران حاضر برای همکاری باشد عملیات خصمانه ادامه نخواهد یافت دولت ایران از این اظهار رسمی اتخاذ سند می‌نماید و با اعتماد کامل انتظار دارد از اقدامات آن دو دولت چنانچه صریحا وعده داده‌اند هیچ نوع لطمه‌ای به استقلال کامل و تمامیت خاک ایران وارد نخواهد آمد هم چنین دولت ایران اصولا این پیشنهاد را برای مدتی که اوضاع جنگ کنونی ایجاب می‌کند می‌پذیرد و ضمنا چون یقین دارد که خود دولتین هم قصد ندارد نواحی که بر آنجا قوای خود را موقتا اقامت می‌دهند وسیع باشدونیز نظر به ملاحظاتی که شفاها گفته شد تقاضا می‌کند که در قسمت شمال هم شهرهای قزوین و سمنان و شاهرود از این خط خارج شود و در قسمت جنوبی هم حدود ناحیه منظور طوری معین شود که شهرهای خرم‌آباد و دزفول در آن ناحیه واقع نشود و فوای ایران شهر کرمانشاه را تخلیه نکند. افزون برآن قوای دولتین اتحاد جماهیر شوروی و انگلستان هر جا اقامت دارند از حیث تدارکات خواربار و لوازم زندگانی و مسکن و سایر حوائج بر دولت ایران تحمیلی نخواهند داشت و تهیه لوازم مزبور بر عهده خودشان خواهند بود و از قسمتی که از داخله تهیه نماید باید مطابق مقررات کشور و بطریقی باشد که مضیقه‌ای پیش نیاید. دو دولت باید در نظر داشته باشند که دولت ایران از آغاز جنگ اروپا به طیب خاطر بیطرفی خود را اعلام داشته و بهیچوجه از شرایط این بیطرفی تخلف نکرده بود و بعدها نیز در این تصمیم خود باقی خواهد بود و بالاتر از همه نسبت به وعده‌های صریحی که آن دو دولت داده‌اند که پیشرفت قوای انگلیس و شوروی را متوقف سازند و بهر زودی که اوضاع جنگ کنونی اجازه دهد آنها را خاک ایران بیرون ببرند دولت ایران از این فقره اتخاذ سند می‌نماید و اعتماد خود را نسبت باین اظهارات دو دولت اشعار می‌دارد. چون عملیات نظامی که از روز سوم شهریور خسارت مالی و خرابیها واتلاف نفوس بار آورده‌است امیدوار است از طرف آن دو دولت نیات دوستانه و منصفانه درباره ترمیم آنها ابراز شود خواسته که قسمتی از قضایای ناگوار پس از آن روی داده‌است که دولت ایران بقوای خود امر ترک مقاومت هم نموده بود.

۱۴ شهریور ۱۳۲۰ نمایندگان دولتین بریتانیا و شوروی به وزارت امور خارجه آمده تقاضا نمودند سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و همچنین اتباع دُوَل ایتالیا و مجار و رومانی ایران را ترک کنند.

۱۵ شهریور ۱۳۲۰ در پاسخ به نامه وزیر امور خارجه ایران به تاریخ ۱۰ شهریور ۱۳۲۰ دولت شوروی و پادشاه بریتانیا چنین نوشتند بریتانیا و شوروی خط اشغالی را تغییر نمی‌دهد. در تمام شهرهای اشغالی مامورین اداری ایران و شهربانی زیر نظر ارتش بریتانیا و شوروی انجام وظیفه خواهند کرد. هم‌چنین اسلحه‌ها و دیگر ابزار جنگی ارتش ایران به ایران برگردانده نخواهد شد و خسارت‌های جنگی نیز پرداخته نخواهد شد. افزون برآن ارتش شوروی و بریتانیا نیازمندی‌های خود را از دولت ایران خواهند خرید تا حدی که مردم ایران به تنگی خوراکی و اقتصادی برنخورند.

۱۷ شهریور ۱۳۲۰ وزیر امور خارجه ایران علی سهیلی پاسخ دولت بریتانیا و شوروی را چنین داد که دولت شاهنشاهی ایران سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و مجارستان را برخواهد چید و اظهار تاسف کرد که که دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی نخواسته‌اند مختصر تقاضای دولت ایران را حتی در خارج ساختن شهرهای سمنان و شاهرود و قزوین و خرم آباد و دزفول از خط تجاوز به ایران بپذیرند و اینکه سامانه اداری ایران در شهرهای اشغال شده می‌باید زیر نظر ارتش شوروی و بریتانیا انجام وظیفه کنند دولت شاهنشاهی ایران امید به روش حسن تفاهم دارد تا مامورین ایرانی در محل برابر با مقررات کشور ایران به کار خود ادامه دهند. هم چنین دولت شوروی که پافشاری بر نپرداختن خسارت جنگی می‌کند باید در نظر داشته باشد که حمله را ارتش شوروی بدون آگاهی پیشین به دولت ایران آغاز کرده و اکنون که دولت شوروی از بازگرداندن اسلحه‌ها و ابزار جنگی ایران سر باز می‌زند دولت ایران خواستار فهرستی از این اسلحه‌ها می‌باشد.

با آن که دولت شاهنشاهی ایران با دو دولت جماهیر شوروی در نامه‌های رد و بدل شده و هم چنین گفتگوهای رو در رو به توافق رسیدند ولی واقعیت و گزارش‌های رسیده نشانگر شکستن قول‌ها و تضمین‌های دو دولت اشغالگر بود. وزیر کشور در نامه‌ای به وزارت خارجه اعلام کرد که از مداخلات سیاسی کنسول انگلستان در کرمان جلوگیری شود. همراه این نامه گزارش تلگرافی فرماندار یزد دربرگیرنده تذکرهای تهدیدآمیز کنسول انگلستان به مقامات ایرانی بود. استاندار فارس در گزارش محرمانه به آگاهی وزارت کشور رسانید که ده کشتی جنگی انگلیسی در ساحل جزیره خارک لنگر انداخته‌اند و به نظر می‌رسد که تصمیم دارند نیروهای تاره‌ای در کرانه‌های ایران پیاده کنند. گزارش تلگرافی از سقز می‌گوید که به دنبال ترک مخاصمه ایران، افسران و سربازان ایرانی پیش از ورود ارتش شوروی به سقز، این شهر را ترک گفته به سنندج عقب نشسته‌اند. با وجود این سربازان شوروی به سوی سربازان و رانندگان اتومبیل‌های ایران شلیک می‌کنند و تاکنون چند افسر و سرباز و مردم غیرنظامی زخمی شده‌اند.

کناره‌گیری اعلیحضرت رضا شاه از سلطنت و پادشاهی ولیعهد محمدرضا پهلوی

۲۵ شهریور ۱۳۲۰ فروغی نخست‌وزیر در مجلس شورای ملی متن کناره‌گیری رضا شاه را از سلطنت خواند و برپایه قانون اساسی مشروطه و متمم آن ولیعهد شاهنشاه ایران شد. در این روز پادشاه جوان ایران همه ژنرال‌های ارتش را در وزارت جنگ فراخواند و هم چنین وابسته نظامی بریتانیا را دعوت نمود. محمدرضا شاه پهلوی در این مراسم گفت که او آماده‌است با بریتانیایی‌ها همکاری کند ولی بریتانیایی‌ها باید روشن سازند که هدف آنها در ایران چیست؟ و می‌باید روشن کنند که این دو دولت می‌خواهند ایران را اداره کنند یا اینکه دولت ایران می‌تواند جداگانه به کار خود در اداره مملکت ادامه دهد؟

۲۶ شهریور ۱۳۲۰ ساعت چهار ونیم بعد از ظهر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی دومین تاجدار خاندان پهلوی برای اجرای مراسم سوگند به مجلس شورای ملی رفت و سوگندنامه خدمت به ملت و مملکت و وفاداری به قانون اساسی و اصول مشروطه را خواند. در این هنگام دو ارتش شوروی و بریتانیا به تهران حمله‌ور شدند و پایتخت را اشغال نظامی کردند و دولت و ملت ایران را در بهت فروبردند. از این تاریخ گفتگوها و بحث‌های سیاسی بین نخست وزیر ایران محمدعلی فروغی و وزیر امور خارجه علی سهیلی با وزیر مختار بریتانیا در ایران و سفیر کبیر شوروی در ایران آغاز شد.

مجلس دوره دوازدهم بعد از ظهر نهم آبان ۱۳۲۰ پایان یافت و مجلس دوره سیزدهم ۲۲ آبان ۱۳۲۰ به وسیله شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوی و با بیانات ایشان گشایش یافت.

اشغال نظامی ایران به وسیله ارتش بریتانیا و شوروی

۱۰ آذر ۱۳۲۰ وزارت خارحه ایران به سبب مداخلات افسران شوروی در امور شهربانی و ژاندارمری شهرهای آذربایجان، نامه‌ای به سفارت شوروی نوشت که در آن یادآوری کرده بودند که شماری از افسران شوروی از استانداری آذربایجان خواسته‌اند که روزنامه صدای آذربایجان توقیف شود و رئیس شهربانی از این شهر خارج شود و اسلحه پاسبانان و ژاندارم‌ها نیز به شمار مورد توافق برسد. در این نامه سپس اعلام شد که اینگونه مداخلات دور از روابط دوستانه‌ای است که دو کشور می‌باید در نگاهداری آن کوشا باشند.

وزارت امور خارحه ایران به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که اعتراض دولت ایران را نسبت به مداخلات مقامات شوروی در امور داخلی ایران به آگاهی دولت انگلستان برساند. این مداخلات و تجاوزات عبارتند از : ضبط اموال و کالاهای بازرگانان ایرانی در بنادر شمال، خودداری دولت شوروی از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی به دولت ایران، تشویق مردم به ندادن مالیات، جلوگیری از حمل اموال دولتی از گمرکات، تحریک عده‌ای از کردها به تظاهرات علیه دولت ، بازگذاشتن مرزهای شمال و آزادی ورود افراد مشکوک به خاک ایران.

۱۴ آذر ۱۳۲۰ وزارت جنگ اعلام کرد که دولت اتحاد جماهیر شوروی برای اثبات روابط دوستانه خود با ملت ایران و جلب رضایت خاطر شاهنشاه موافقت کرده‌است که تمام افسران و سربازانی را که در هنگام زد و خورد در شهریور ماه گذشته اسیر نموده یا پس از آن به وسیله ارتش سرخ بازداشت کرده‌است کم کم آزاد نماید.

۱۵ آذر ۱۳۲۰ بیست و دو نفر از درجه داران ارتش که در روزهای جنگ از سوی ارتش سرخ اسیر شده بودند آزاد و به فرمانداری گرگان تحویل داده شدند.

۱۸ آذر ۱۳۲۰ سفارت شوروی در پاسخ نامه وزارت امور خارجه ایران درباره تعداد پاسبان‌ها و ژاندارم‌ها در شهرهای مختلف آذربایجان اعلام داشت که پیشتر در این باره موافقت وزارت کشور جلب شده و رفتن ماموران شوروی به اداره‌های شهربانی و ژاندارمری آذربایجان تنها برای دریافت فهرست شمار ماموران مورد توافق بوده‌است.

۱۹ آذر ۱۳۲۰ شماری از افسران ارتش ایران که در رویدادهای جنگ از سوی نیروهای شوروی اسیر شده بودند آزاد شدند.

۲۳ آذر ۱۳۲۰ بیست و نه تن از افسران ارتش که در بازداشت ارتش شوروی بودند در مشهد آزاد شدند. در همین روز مجلس شورای ملی برنامه محمدعلی فروغی را تصویب کرد و به کابینه وی رای اعتماد داد.

۲۷ آذر ۱۳۲۰ بیست و شش نفر از افسران ایرانی که به دست نیروهای شوروی اسیر شده بودند از راه عشق آباد به مشهد وارد و آزاد شدند.

۲۹ آذر ۱۳۲۰ سی و یک تن دیگر از افسران بازداشت شده به وسیله ارتش سرخ که به شوروی برده شده بودند به مشهد وارد و آزاد شدند.

۱۴ دی ۱۳۲۰ وزارت امور خارجه ایران در یادداشتی که به سفارت شوروی داد یادآور شد که بنا به اظهار مسولان کشاورزی و هم چنین دامداران ایران، ماموران شوروی شمار زیادی از دام‌ها از جمله گاوهایی را که در خدمت کشاورزان ایران هستند، برای مصرف ارتش سرخ به داخل خاک شوروی برده‌اند، حال آنکه این کار افزون بر زیانی که به دامداران آورده‌است آسیب بزرگی نیز به کشاورزان ایران وارد خواهد ساخت.

۱۸ دی ۱۳۲۰ بولیت نماینده مخصوص رئیس جمهور امریکا در خاور نزدیک به تهران وارد شد.

۲۳ دی ۱۳۲۰ وزارت کشور در نامه‌ای که به وزارت امور خارجه فرستاد یادآور شد که مقامات ارتش سرخ در آذربایجان بار دیگر فهرستی از شمار افسران و افراد شهربانی و امنیه هر شهر تهیه و به ادارات مربوطه تسلیم کرده و تذکر داده‌اند که در هیچیک از شهرهای آذربایجان نباید وجود داشته باشد، و مازاد شمار افسران باید به تهران بازگردانده شوند. وزارت کشور این امر را دخالت شوروی در امور داخلی ایران دانسته و از وزارت امور خارجه خواسته‌است که در این باره اقدام جدی بعمل آورد.

۹ بهمن ۱۳۲۰ پیمان سه دولت امضا شد که در آن استقلال، تمامیت ارضی و حاکمیت ایران به رسمیت شناخته شد. سه دولت شاهنشاهی ایران و پادشاهی بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی ساعت ۱۸ و ۱۵ دقیقه روز پنجشنبه نهم بهمن ماه ۱۳۲۰ خورشیدی برابر با ۲۹ ژانویه ۱۹۴۲ در کاخ وزارت امور خارجه ایران این پیمان امضا کردند و به تصویب و توشیح اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی رسید.

۱۴ بهمن ۱۳۲۰ نامه شکایت به وزارت امور خارجه از سوی اهالی شهرها و روستاها و عده‌ای از بازرگانان و روسای ادارات دولتی مبنی بر اشغال و تصرف جاهای شخصی و ادارات دولتی به وسیله ارتش سرخ و درخواست تشکیل کمیسیونی برای بررسی و پرداخت خسارت‌های ناشی از این تجاوزها.

۱۶ اسفند ۱۳۲۰ محمدعلی فروغی از نخست وزیری کناره گرفت و علی سهیلی از سوی محمدرضا شاه پهلوی مامور تشکیل کابینه شد و ۲۱ اسفند علی سهیلی از مجلس شورای ملی رای اعتماد گرفت و سرپرستی وزارت امور خارجه و وزارت کشور را نخست وزیر خود به عهده گرفت.

۵ فروردین ۱۳۲۱ نامه سفارت انگلیس در تهران، در جلسه هیات وزیران مورد بررسی قرارگرفت. در این نامه دولت انگلستان آگاهی داد که حدود چهل هزار نفر از آوارگان و مهاجران لهستانی از کشور شوروی وارد بندر پهلوی خواهند شد تا در ایران به نیروهای انگلیس مقیم این کشور بپیوندند، به این جهت از دولت ایران خواسته شد که تسهیلات مورد نیاز را در انجام این منظور فراهم سازد.

۸ فروردین ۱۳۲۱ وزیر مختار انگلستان در تهران در نامه‌ای به آگاهی دولت ایران رسانید که مقامات نظامی و بازرگانی بریتانیا در ایران به اسکناس و پول ایرانی نیاز دارند. این نامه در هیات وزیران خوانده شد و از وزیر مختار انگلیس خواسته شد که توضیح بیشتری بدهد و هم چنین درباره اعتبارات ریالی که مقامات شوروی در ایران داده شده بود گفتگوهایی شد.

۱۱ فروردین ۱۳۲۱ سفارت انگلستان در تهران در نامه‌ای به نخست وزیر ایران درخواست کرد به دلیل مصالح امنیتی (سانسور) دستگاه‌های فرستنده، رادیوها، بی‌سیم‌ها، هم چنین آنتن‌ها، و سیم‌کشی داخلی کارگزاری شده آن‌ها از همه خودروها و اتوبوس می‌باید جمع آوری شود. نخست وزیر ایران در نامه‌ای به شهربانی دستور جمع آوری آنها را داد. اشغالگران ایران کوشش برآن داشتند که مردم ایران از رویدادهای جنگ و آنچه که در ایران می‌گذرد بی خبر بمانند.

۲۶ فروردین ۱۳۲۱ در تلگرامی به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که جریان‌های زیر به اگاهی دولت بریتانیا رسانیده شود:

۱- مقامات شوروی هشت میلیون ریالی را که برای هزینه ارتش سرخ در ایران اعتبار گرفته بودند هنوز بازپرداخت نکرده‌اند.

۲- ارتش شوروی از ورود قوای ایران به رضاییه جلوگیری کرده‌اند و گروهی از کردهای مشکوک در آن منطقه را به شورش علیه دولت برانگیخته‌اند.

۳- با آن که دولت ایران بنا بر درخواست سفارت امریکا از سفارت ژاپن درخواست کرده‌است که شهروندان ژاپن، ایران را ترک نمایند ولی دولت امریکا تعهدات خود را به انجام نرسانده‌است.

۱ اردیبهشت ۱۳۲۱ لهستانی‌های آواره و اخراج شده از شوروی در بیرون دروازه دوشان تپه جایگیر شدند و پس از دو هفته سه هزار نفر از زنان و کودکان به باغ منظریه جابجا شدند.

۴ خرداد ۱۳۲۱ سفارت انگلستان در نامه‌ای به آگاهی دولت ایران رسانید که مقامات نظامی انگلستان خواهان این هستند که برای حفظ جان مردم در برابر بمباران‌های هوایی پیشگیری‌های مورد نیاز انجام یابد.

۱۹ خرداد ۱۳۲۱ نخست وزیر آقای سهیلی در مجلس شورای ملی با یادآوری از پیمان ایران با شوروی و انگلستان پیش‌نویس قرارداد مالی که برپایه ماده هفتم پیمانی که بین دولت شاهنشاهی ایران و دو دولت انگلستان و جماهیر شوروی نوشته شده بود برای تصویب به مجلس داد.

۲۲ خرداد ۱۳۲۱ از آنجا که بهره‌مندی از تولیدات غله ایران به وسیله ارتش متفقین رو به افزایش گذاشت و هم چنین به سبب ناامنی و احتکار در استان‌های کشور، کمبود نان و خواربار روز به روز آشکارتر و نمودارتر شد، در ۲۴ خرداد مجلس شورای ملی قانون اختیارات به دولت برای فراهم آوردن نان و خواربار مردم ایران تصویب شد. سوم تیر برای نجات مردم قحطی زده فارس از گرسنگی جمع‌آوری اعانه در تهران آغاز شد.

۱۰ تیر ۱۳۲۱ سفارت انگلستان از نخست‌وزیر ایران سهیلی درخواست کرد که به وزارت پست و تلگراف و تلفن دستور داده شود که همه امانت‌های پستی که به ایران وارد و یا از ایران به بیرون فرستاده می‌شوند به ماموران سانسور داده شود و همچنین هیچ مسافری نامه و یا روزنامه‌ای را بدون مهر و امضای اداره سانسور از ایران خارج نکند.

{{#ev:youtube|aZIQx-aTgmI|210|left||مصاحبه شهبانو فرح پهلوی در پرورشگاه جمعیت کودکان بی سرپرست}}

۱۵ تیر ۱۳۲۱ وزارت امور خارجه به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که به مقامات انگلیسی آگاهی دهد که به دلیل ماندگار شدن ارتش متفقین در خاک ایران، و بیش از چهل هزار آواره جنگ و مهاجران لهستانی در این کشور و هم چنین برای اینکه ماموران انگلیسی آذوقه و خواروبار مردم ایران را به خارج از ایران می‌برند و بخدمت گرفتن هزار و پانصد کامیون ایرانی برای ترابردن ابزار نظامی، و نیز در دست گرفتن راه‌آهن سراسری ایران، قحطی و نایابی و آشقتگی بی اندازه‌ای در وضعیت ایران بوجودآمده‌است. از این رو دولت انگلستان برای پرداخت تاوان کمبود آذوقه و ترابرها (وسایط نقلیه) و لاستیک آنچه را که شدنی است انجام دهد.

۱۶ تیر ۱۳۲۱ استاندار خراسان در گزارشی به آگاهی نخست وزیر سهیلی رسانید که سرکنسول شوروی فهرستی از چهارده تن از شهروندان دولت‌های محور که در خراسان زندگی می‌کنند را به وی داده‌است و درخواست بیرون کردن آنها از خراسان کرده‌است. از این گروه دو نفر تبعه سویس و دیگری یک پروفسور آلمانی مدیر بیمارستان شاهرضا است که بیمارستان به وی نیاز دارد.

۱۵ امرداد ۱۳۲۱ بنگاه راه‌آهن دولتی ایران به نخست وزیر گزارش داد که ماموران نظامی شوروی تاکنون دوبار ترن‌هایی که افسران و سربازان ایرانی را که از زنجان رهسپار تهران بودند در ایستگاه قزوین بازایستانده‌اند و چندین ساعت از حرکت ترن جلوگیری کرده‌اند.

۲۲ امرداد ۱۳۲۱ احمد قوام از مجلس رای اعتماد گرفت و کابینه و برنامه خود را تقدیم مجلس شورای ملی کرد.

۵ شهریور ۱۳۲۱ سفارت انگلیس نامه‌ای به نخست وزیر ایران فرستاد و از دولت خواست که ابرانیانی که مورد بدگمانی همکاری با آلمانی‌ها هستند از تهران و اهواز به سلطان‌آباد اراک آورده شوند و زندان شوند. همزمان با این درخواست دولت شوروی نیز از دولت ایران درخواست کرد که بازداشت شدگان از اراک به رشت جا به جا شوند نا از آنان به وسیله مقامات شوروی بازجویی شود. دولت ایران بازداشت و آوردن این ایرانیان به زندان اراک را پذیرفت ولی وزیر امور خارجه مخالفت دولت ایران را با فرستادن بازداشت شدگان به رشت را به آگاهی سفارت شوروی در تهران رساند.

۱۴ شهریور ۱۳۲۱ نیروی هوایی انگلستان بنا بر پایه ماده ۴ پیمان سه دولت از دولت شاهنشاهی ایران درخواست کرد که برای پدافند از شمال ایران فرودگاه مهرآباد در اختیار آنان گزارده شود. هم چنین برای شصت نفر افسر و ششصد خلبان درخواست زیستگاه کرد.

۱۶ شهریور ۱۳۲۱ گزارش‌هایی ار شهرهای غربی کشور بازگوینده آن بود که نیروهای نظامی انگلیس در شهرهای اراک، نهاوند، همدان، کرمانشاهان غلات و آذوقه مردم ایران را جمع‌آوری می‌کنند و آنها را برای نیروهای نظامی خود در خاورمیانه و شمال افریقا می‌فرستند و مردم ایران دچار تنگی خواربار شده‌اند و گرسنگی می‌کشند. قحطی و گرسنگی در بوشهر و بندرها رو به افزایش گذاشت.

۱۸ شهریور ۱۳۲۱ مقامات دولتی ایران گفتگوهایی برای تخلیه تهران از نیروهای متفقین و خروج هواپیماهای جنگی آنها از فرودگاه‌های در پیرامون تهران و اعلام بی دفاع بودن شهر تهران با متفقین انجام یافت ولی شوربختانه این گفتگوها بدون دستاوردی پایان گرفت. هم چنین در همین روز وزیر مختار ایران در لندن در نامه‌ای به وزارت خارجه به آگاهی رسانید که دولت انگلستان درباره درخواست‌های ایران ناسازگاری کرده‌اند و پاسخی نداده‌اند برای نمونه دولت ایران درخواست یکصد و بیست هزار تن گندم کرده بود و انگلیسها تنها با دادن هزار تن گندم موافقت کرده‌اند و درباره وسایل ترابری و لاستیک به ایران هیچگونه آماده کمک به ایران نیسستند و تنها درباره ادامه بازداشت ایرانیانی که به اتهام همکاری با آلمان‌ها دستگیر شده‌اند پافشاری می‌کنند.

۲۱ شهریور ۱۳۲۱ قانون انتشار سیصد میلیون ریال اسکناس بیشتر از تصویب مجلس شورای گدشت.

۲۰ مهر ۱۳۲۱ سفارت انگلستان در نامه‌ای از دولت ایران درخواست کرد که کارخانه هواپیماسازی شهباز ایران به آن دولت اجاره داده شود و پیش نویس قرارداد اجاره و متمم آن را نیز پیوست نامه کردند. هم چنین در روز ۲۱ مهر از وزارت امور خارجه درخواست کردند که خط بین‌المللی تلگراف قزوین به خانقین که از همدان و کرمانشاه می‌گذرد، و هم چنین یکی از دو خط اندیمشک - خرم آباد یا بروجرد - ملایر برای انجام هدف‌های نظامی به ماموران ارتش انگلستان داده شود.

۲۸ مهر ۱۳۲۱ وزارت راه به آگاهی وزارت امور خارجه رسانید که از شهریور ماه گذشته تاکنون همه خط‌های راه‌آهن استان سه و چهار با همه دستگاه‌ها و ابزار آن به وسیله ارتش شوروی تصرف شده‌است و درخواست کرد که سفیر ایران در مسکو با مقامات شوروی گفتگو کند تا خط‌های آهن به مسولان ایرانی بازگردانده شود.

۱۰ آبان ۱۳۲۱ مجلس شورای ملی قانون پرداخت پانصد میلیون ریال وام به وزارت خواربار برای خرید گندم را تصویب کرد. و در همین روز سه نفر از افسران عالیرتبه امریکا برای خدمت در کارپردازی و امور مالی وزارت جنگ وارد تهران شدند. در ۱۱ آبان نشست فوق‌العاده هیات دولت و شریدن مستشار خواربار و جیره بندی وزارت نو بنیاد خواربار برای بررسی و تامین نان و خواربار کشور تشکیل شد.

۱۲ آبان ۱۳۲۱ در کمیسیونی که با نمایندگان سفارت بریتانیا در ایران، صلیب سرخ امریکا، وزیر مختار لهستان در ایران و نمایندگان مهاجران لهستانی و دولت ایران تشکیل شد، شریدن مستشار خواربار نظر دولت ایران را درباره تاثیر مصرف خواربار مهاجران لهستانی در وضع سخت و ناهنجار خواربار و کمبود نان مردم پایتخت به آگاهی رسانید و یادآور شد که هرچه زودتر لهستانی‌ها بایستی ایران را ترک کنند. بنا به پیشنهاد وزارت خواربار حفظ نظم و پخش نان به رئیس اداره کل شهربانی سپرده شد.

۲۱ آبان ۱۳۲۱ صلیب سرخ امریکا میزان زیادی دارو، لوازم جراحی، پتو، شیرخشک و دیگر چیزهایی که مستمندان ایرانی بدان نیازمند بودند را به ایران وارد کرد. در همین روز وزارت امور خارجه نامه‌ای به سفارت شوروی در تهران نوشت و در آن یادآور تعهدات متفقین در نگهداری از اقتصاد ایران شد و درخواست کرد که نابسامانی‌ها و آشفتگی‌هایی که در هرگوشه از اقتصاد ایران بوجودآمده سرانجام ورود ارتش شوروی و بریتانیا به خاک ایران است، از این رو جا دارد که دو دولت برای بهبود وضع اقتصادی ایران یاری کنند.

۲۹ آبان ۱۳۲۱ وزیر مختار انگلستان به همراه سفیر کبیر اتحاد جماهیر شوروی با احمد قوام نخست وزیر دیدارکردند.

ارتش امریکا در ایران

۱۱ آذر ۱۳۲۱ دولت ایران درخواست سفارت امریکا درباره این که ساختمان‌های امیرآباد و انبار فیشرآباد در اختیار ارتش امریکا در ایران گداشته شود، جنین پاسخ داد که چون متفقین تاکنون فرودگاه‌های قلعه مرغی، مهرآباد، دوشان تپه و کارخانه مسلسل‌سازی ایران را در دست دارند و ارتش ایران خود از برای جا سخت در تنگی است، از این رو نمی‌تواند انبار فیشرآباد را به آنها واگذار کند.

۱۷ آذر ۱۳۲۱ شمار زیادی از دانش آموزان و دانشجویان در مجلس شورای ملی گردهم آمده و برای کمبود نان و خواربار و بالارفتن هزینه زندگی تظاهرات کردند و سپس به چند تن از نمایندگان مجلس حمله‌ور شدند و در و پنجره‌های مجلس را شکستند. نمایندگان دانش آموزان و دانشجویانی که در پهنه مجلس شورای ملی گردآمده بودند برای تقدیم خواست‌های خود به کاخ سلطنتی آمده و خواسته‌های خود را به وسیله رئیس کل تشریفات شاهنشاهی به عرض محمدرضا شاه پهلوی رسانیدند. از سوی دیگر انبوهی از مردم پایتخت به منزل احمد قوام نخست وزیر حمله ور شدند و گروهی دیگر در شهر به چپاول مغازه‌ها پرداختند و زیان سنگینی به بازرگانان و پیشه وران وارد ساختند. در این گیرودار، زد و خورد شدیدی بین مردم و ماموران انتظامی درگرفت که در آن بیش از یکصد تن کشته و زخمی شدند. روز بعد نخست وزیر به آگاهی مردم رسانید و قول داد که نیازمندی‌های همگانی به ویژه نان و خواربار مردم شهر بزودی تهیه می‌شود و مردم را به آرامش فراخواند. سپهبد امیراحمدی فرماندار تهران نظامی برقراری حکومت نظامی را به آگاهی رسانید و رفت و آمد در شهر را از ساعت بیست نشدنی بخشنامه کرد و پروانه‌های گذر را بی اعتبار کرد. پس از یک هفته با پیش گیری‌های دولت آرامش در شهر برقرار شد و همه مغازه داران و بازار کار خود را از سرگرفتند.

۲۵ آذر ۱۳۲۱ احمد قوام نخست وزیر از رادیو کارهایی را که دولت انجام داده و هم چنین کارشناسان آمریکایی که به استخدام دولت درآمده‌اند و خواهند آمد دشواری‌های خواربار و بازداشت عاملان و محرکین رخداد ۱۷ و ۱۸ آذر ماه و جمع‌آوری اموال چپاول شده را به آگاهی مردم رسانید.

۲۷ آذر ۱۳۲۱ برای انجام سرشماری همه سازمان‌های دولتی و موسسه‌های ملی تعطیل و سرشماری هشتصد هزار تن اهالی تهران آغاز شد و کوپن‌های جیره بندی نان، قند، شکر، چای و پارچه میان مردم پخش شد.

۸ دی ۱۳۲۱ قانون استخدام چهار نقر همکاران دکتر میلسپو رئیس کل دارایی به تصویب مجلس شورای ملی رسید و سرهنگ ریچارد یونوال، دکتر الکین گروز کلوز، دکتر یول اتکینس و هیوج چیس به استخدام دولت ایران درآمدند. ۹ تیر ۱۳۲۲ قانون استخدام شش نفر دیگر از اتباع امریکا برای همکاری با رییس کل دارایی به تصویب رسید.

۹ دی ۱۳۲۱ خبرگزاری رویتر به آگاهی رسانید که پیمان سعدآباد که در تاریخ ۸ ژوئیه ۱۹۳۷ از سوی دولت‌های ترکیه، عراق، افغانستان و ایران در سعدآباد به امضا رسیده بود برای پنج سال دیگر تمدید شده‌است.

۱۲ دی ۱۳۲۱ وزارت امور خارجه در گزارشی به نخست وزیر احمد قوام به آگاهی رسانید که دولت شوروی از دولت ایران خواسته‌است که پانصد میلیون ریال اعتبار برای شش ماه به آن کشور بدهد.

۱۳ دی ۱۳۲۱ قانون بکارگرفتن هارولد گراشام شهروند امریکا به سمت رئیس گمرک و مستشار بازرگانی و تعرفه و قانون بکارگیری دیویان کارشناس خواربار برای رسیدگی به وضع خواربار استان‌های سوم و چهارم به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

۲۳ دی ۱۳۲۱ وزیر کشور در نامه‌ای به آگاهی نخست وزیر احمد قوام رسانید که بر پایه گزارش دبیر سفارت انگلستان در تهران دولت انگلستان با حرکت یک ستون از ارتش ایران به خوزستان مخالف است. در همین روز سفارت ایران در قاهره به وزارت امور خارجه گزارش داد که مهمات جنگی زیادی به وسیله متفقین از بندرهای خلیح فارس به وسیله راه‌آهن برای نیرومند ساختن ارتش سرخ فرستاده شده‌است و از کوشش مهندسان ایرانی یادکرد که متفقین از همکاری آنها سپاسگزارند.

۳ اسفند ۱۳۲۱ اداره انتشارات و تبلیغات سفارت انگلیس در تهران در نامه‌ای به نخست وزیر ایران آقای سهیلی نوشت که مقاله‌های روزنامه‌ها درباره جنگ برخلاف مصالح متفقین در ایران است و باید سانسور شوند، برای سانسور نوشتارهای روزنامه‌ها یک نماینده با اداره تبلیغات سفارت انگلیس تماس بگیرد.

۱۰ اسفند ۱۳۲۱ به دنبال نامه‌ها و تلگراف‌هایی که بین دو دولت ایران و امریکا درباره نیروهای امریکا در ایران رد و بدل شد، دولت ایران دوباره به آگاهی دولت آمریکا رسانید که ماندن نیروی نظامی امریکا در ایران بهتر است بر پایه امضای قراردادی باشد و در این قرارداد می‌باید نخست استقلال و تمامیت ارضی ایران و سپس خروج نیروهای امریکایی از ایران شش ماه پس از پایان یافتن جنگ انجام پذیرد. در این روزها بیماری تیفوس در میان مهاجران لهستانی و هم چنین مردم تهران گسترش بیشتری پیدا کرد و چند بیمارستان ویژه پذیرش بیماران دچار تیفوس شدند. وزارت بهداری در فروردین ماه ۱۳۲۲ به آگاهی مردم رسانید که چگونه از پیشرفت و گسترش تیفوس جلوگیری کنند. ۱۱ فروردین ۱۳۲۲ قانون پنج میلیون ریال اعتبار برای جلوگیری از مرض تیفوس و تیفویید به تصویب مجلس شورای ملی رسید و در این میان شمار زیادی از مردم تهران دچار تیفوس، درگذشتند. ۴ اردیبهشت اعتبار سه میلیونی برای شهرستانها تصویب شد.

۱۸ فروردین ۱۳۲۲ قرارداد بازرگانی ایران و امریکا دربرگیرنده پانزده ماده و دو جدول و دو نامه پیوست از سوی محمد شایسته وزیر مختار ایران در واشنگتن و کردل هول وزیر امور خارجه امریکا در واشنگتن به امضا رسید. و قانون اجازه مبادله پیمان در تاریخ ۱ آبان ۱۳۲۲ به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

۲ خرداد ۱۳۲۲ مجلس شورای ملی اعتبار دویست و پنجاه میلیون ریالی برای هزینه‌های ارتش تصویب کرد.

۵ تیر ۱۳۲۲ مجلس شورای ملی قرارداد مالی میان دولت ایران و دولت انگلیس دربرگیرنده پانزده ماده و دو نامه پیوست را تصویب کرد. این قرارداد برپایه ماده هفتم پیمان ایران با شوروی و انگلستان که با توجه بمقررات ماده ۷ پیمان اتحاد بسته شده در نهم بهمن ماه ۱۳۲۰ (۲۹ ژانویه ۱۹۴۲) نوشته شد.

۱۱ تیر ۱۳۲۲ مقداری طلا که از سوی دولت از خزانه داری امریکا خریداری شده بود به منظور جمع آوری اسکناس و پایین آوردن قیمت‌ها و هزینه زندگی در باجه‌های بانک ملی ایران به فروش رسید.

۱۹ تیر ۱۳۲۲ مجلس شورای ملی با پرداخت پانصد میلیون ریال برای خرید ارزاق موافقت کرد.

۵ امرداد ۱۳۲۲ سفارت بریتانیا در تهران مقداری شمش طلا به بانک ملی داد تا به سکه‌های پهلوی تبدیل شود و قوای متفقین بتوانند با تهیه ریال نیازمندی‌های خود را برطرف سازند.

۱۰ امرداد ۱۳۲۲ وزیر امور خارجه در دستورکاری که برای وزیر مختار ایران در لندن فرستاد یادآور شد که وی بی درنگ با نخست وزیر و وزیر امور خارجه انگلستان تماس بگیرد و به آگاهی آنها برساند که مقامات متفقین در ایران نه تنها به اجرای مواد پیمان سه دولت توجهی نمی‌کنند بلکه پیوسته مفاد این پیمان را زیرپا می‌گذارند و به حقوق ایرانیان تجاوز می‌کنند. از این رو دولت ایران خواهان آنست که دولت‌های دوست ماموران خود را در ایران ناگزیر به تعهدهای قانونی‌اشان بکنند و آنها را از تجاوز به حقوق ایرانیان بازدارند.

۱۸ امرداد ۱۳۲۲ قانون استخدام تیمرمان شهروند آمریکا برای مستشاری شهربانی کل کشور به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

۳۰ امرداد ۱۳۲۲ موافقت نامه مربوز به مبادله نشریات رسمی بین ایران و امریکا بر اساس تصویب نامه دولت، از سوی محمد ساعد وزیر امور خارجه ایران و دریفوس وزیر مختار امریکا در تهران امضا و رد و بدل شد.

۳۱ امرداد ۱۳۲۲ ایوان مائیسکی معاون کمیساریاری امور خارجه اتحاد جماهیر شوروی در راه سفر خود به لندن، وارد تهران شد و با نخست وزیر دیدار کرد.

۲ شهریور ۱۳۲۲ فرمانده کل نیروی امریکا در ایران از مدیران روزنامه دعوت کرد که از اردوگاه نیروی امریکا در امیرآباد دیدن کنند و ببینند که همه نیازمندی‌های ارتش امریکا بجز مواد فاسد شدنی از امریکا آورده می‌شود و از این روی امریکاییان سرباز خواربار ایران نیستند و نخواهد شد.

۶ شهریور پیش نویس قانون یک میلیون و پانصد هزار دلار اسلحه و مهمات از امریکا برای ارتش ایران در مجلس شورای ملی به تصویب رسید. در مجلس گفته شد که این یک میلیون و نیم دلاری که بایستی برای ایران اجناس خریده شود اینها اسلحه نیست بلکه برای دوا، کامیون و لاستیک وزارت جنگ است که بی اندازه بدان نیازمند است و مربوط به اسلحه و مهمات و کارخانه اسلحه سازی هیچ نیست و این یک میلیون و نیم دلار هم بعد از سال ۱۳۲۲ قرار پرداختش داده شد و زیر قانون وام و اجاره امریکا می‌رود

۱۷ شهریور ۱۳۲۲ علی سهیلی نخست وزیر در مجلس شورای ملی در بیانات خود پیوستن دولت ایران را به اعلامیه ملل متحد اعلام کرد. اعلامیه ملل متحد یکم ژانویه ۱۹۴۲ از سوی نمایندگان ۲۶ كشور كه با دولت‌های محور در جنگ بودند در امریكا امضا شد. سهیلی فرمان شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوی را درباره اعلان جنگ به آلمان را در مجلس خواند.

۲۳ شهریور ۱۳۲۲ هفتاد و دو شمش طلا به وزن ۸۸۹ کیلوگرم از امریکا به تهران ترابر شد و به بانک ملی ایران برده شد تا به جای نقره‌های پشتوانه اسکناس گذاشته شود.

۳۱ شهریور ۱۳۲۲ مقداری شمش طلا از سوی سفارت بریتانیا در تهران به بانک ملی ایران برای واگردانی آن به سکه‌های پهلوی و فروش آن به ریال سپرده شد.

۶ مهر ۱۳۲۲ در اجرای فرمان شاهنشاه برای نشان دادن همدردی ملت ایران با ملت اتحاد جماهیر شوروی، چهارمین کمیته جمع‌آوری همیاری‌های مردم برای کمک به آسیب‌دیدگان جنگ شوروی سازمان یافت.

۹ مهر ۱۳۲۲ وزیر امور خارجه در گزارشی که به نخست وزیر داد یادآور شد که کاردار سفارت شوروی درخواست کرده‌است که بازداشت شدگان ایرانی که در اراک هستند به منطقه اشغالی شوروی در رشت ترابرده شوند ولی وزارت امور خارجه ترابری آنان را بجز منطقه‌های مرکزی کشور چه در شمال و چه در جنوب نپذیرفته‌است.

۱۰ مهر ۱۳۲۲ مجلس شورای ملی با رد و بدل کردن طلاهای ایران در خارج از کشور با نقره پشتوانه اسکناس موافقت کرد.

۲۲ مهر ۱۳۲۲ آنتونی ایدن وزیر امور خارجه انگلستان با شماری از همراهان خود در راه خود به شوروی وارد تهران شد و با سهیلی نخست وزیر دیدار کرد.

۲۴ مهر ۱۳۲۲ سهیلی در کاخ سلطنتی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و گزارش گفتگوهای خود را با وزیر امور خارحه انگلستان داد. کردل هول وزیر امور خارجه امریکا در راه سفر خود به شوروی به تهران وارد شد و به همراهی دریفوس وزیر مختار امریکا به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند. هم چنین آنتونی ایدن وزیر امور خارجه انگلستان با سر ریدر بولارد وزیر مختار انگلیس در ایران در کاخ سلطنتی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند.

۲۸ مهر ۱۳۲۲ قانون اجازه استخدام چند نفر افسر امریکایی برای مستشاری اداره کل ژاندارمری به تصویب مجلس شورای ملی قرار گرفت.

۱ آبان ۱۳۲۲ قانون اجازه مبادله پیمان بازرگانی بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت ایالات متحده امریکا و قانون اجازه استخدام هیاتی از افسران و درجه‌داران ارتش کشورهای متحده امریکا برای وزارت جنگ و قانون اجازه استخدام عده‌ای از اتباع امریکا در حدود شصت نفر برای کارمندی وزارت دارایی به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

۲ آبان ۱۳۲۲ مقداری شمش طلا از امریکا به تهران وارد شد و به وسیله بانک ملی ایران به هیات نظارت اندوخته اسکناس داده شد که جزو پشتوانه اسکناس قرار بگیرد و در برابر آن نقره به بانک ملی بدهند. ۱۷ آبان ۱۳۲۲ دکتر میلسپو رئیس کل دارایی و همکاران او اعلام کردند چنانچه دات نامه‌های مالی (لایحه مالی - پیش نویس قانون) و اقتصادی هم چون پیشنهاد قانون مالیات بردرآمد بی درنگ به تصویب مجلس شورای ملی نرسد از سمت خود کناره‌گیری خواهند کرد. کمیسیونی با بود نخست وزیر و رئیس مجلس شورای ملی و شماری از نمایندگان در کاخ مرمر برگزار شد و نخست وزیر از نمایندگان در دیگر هم انبازان (شرکت کننده) خواست برای جلوگیری از استعفای دکتر میلیسپو و همکاران او در تصویب پیشنهادهای قانون (دات نامه) شتاب آورند. شاهنشاه دکتر میلسپو را فراخواندند و افزون بر دلجویی از دکتر میلسپو دستور دادند که وی خدمت خود را در وزارت دارایی دنبال کند.

۱۸ آبان ۱۳۲۲ سناتور لستر هموند (عضو) کمیته جنگ امریکا گفت که ملت امریکا به دوستی ملت دوست و هم پیمان خود ایران ارج می‌نهد و شاهنشاه جوان ایران محمدرضا شاه پهلوی را می‌ستاید. ایران امروز با سی و سه کشور دیگر در نابود کردن ستم و بیداد کشورهای محور و ماشین جنگی آلمان و ایتالیا و ژاپن و برقراری صلح و آرامش جهان می‌کوشد. بدون تردید در پایان جنگ و هنگام بستن صلح با دیگر متفقین هنباز (شریک) و سهیم (هم سود) خواهد بود.

۲۹ آبان ۱۳۲۲ دوازده تن از افسران نیروی هوایی ایران برای به پایان رساندن دوره خلبانی و دیده‌بانی رهسپار انگستان شدند.

۳۰ آبان ۱۳۲۲ دوره سیزدهم مجلس شورای ملی به پایان رسید و ۲ آذر انتخابات دوره چهاردهم در تهران آغاز شد.

۵ آذر ۱۳۲۲ موافقتنامه میسیون نظامی ژاندارمری، بین ایران و امریکا در تهران امضا و رد وبدل شد.

۵ تا ۱۰ آذر ۱۳۲۲ تهران میهماندار سران سه کشور، روزولت رئیس جمهور امریکا، استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی و وینستون چرچیل نخست وزیر انکلستان شد. سران سه کشور متفق پس از یک دیدار چهار روزه که به کنفرانس تهران نامیده شد، درباره نقشه نظامی برای پایان دادن جنگ و ساماندهی دنیای پس از جنگ گردهم آمدند. از آنجا که وضعیت جنگی در ایران با ورود ارتش امریکا تغییر کرده بود، شاهنشاه برآن شدند که با یک یک این سران روزولت، چرچیل و استالین جداگانه دیدار کنند و درباره وضعیت داخلی ایران پس از اشغال به وسیله ارتش شوروی و بریتانیا استقلال و نمامیت ارضی ایران، برقراری امنیت در کشور به دست نیروهای انتظامی ایران، خروج ارتش سه کشور از ایران شش ماه پس از پایان جنگ و کمک‌های اقتصادی و جبران زیان‌ها و آسیب‌های جنگ گفتگو نمایند. سرانجام این گفتگوها و دید و بازدیدها اعلامیه سه دولت بزرگ، امریکا، بریتانیا و شوروی درباره ایران بود که ۹ آذر ۱۳۲۲ برابر با ۱ دسامبر ۱۹۴۳ به امضای روزولت، چرچیل و استالین رسید.

۲۰ و ۲۶ و ۲۹ آذر ۱۳۲۲ شمش طلاهایی که ازآن بانک ملی ایران بود و از آمریکا به تهران ترابر شده بود به بانک ملی داده شد.

۶ دی ۱۳۲۲ دکتر ادوارد بنش رئیس جمهور چکسلواکی در را بازگشت از مسکو وارد تهران شد و در فرودگاه شاهنشاه به پیشباز او آمد. در نشستی که در کاخ مرمر برگزار شد نخست وزیر و وزیران دربار شاهنشاهی و امور خارجه و آجودان‌های شاهنشاه و رئیس‌های تشریفات وزارت دربار شاهنشاهی نیز بودند. ۷ دی شاهنشاه و رئیس حمهور چکسلواکی به دانشگاه تهران تشریف فرما شدند و از دانشکده‌های حقوق، پزشکی و فنی بازدید فرمودند. ۸ دی دکتر بنش و همراهان از تهران رهسپار قاهره شدند.

۱۲ دی ۱۳۲۲ دولت امریکا دویست هزار واکسن ضد تیفوس در اختیار دولت ایران قرارداد تا کارمندان دولت به ویژه کارکنان راه‌آهن واکسینه شوند.

۲۵ دی ۱۳۲۲ میخائیلوف کنستانتین الکساندریج سفیر کبیر نوین شوروی در ایران در کاخ گلستان به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و استوارنامه خود را تقدیم داشت.

۴ بهمن ۱۳۲۲ تیمرمن مستشار شهربانی در یک گفتگو با روزنامه‌ها درباره کمبود پاسبان و کمی حقوق آنها و نداشتن اتومبیل و موتورسیکلت و دوچرخه سخن گفت، و هم‌چنین یادآور شد که با رو به فزونی گرفتن شمار ساختمان‌های تهران و دشواری‌های ماموران شهربانی در پاسداری و نگهبانی از آنها، نیاز به سخت کردن کیفر دزدان است.

۱۱ بهمن ۱۳۲۲ هانری اشرار بورگر وزیر مشاور دولت لهستان و نماینده آن دولت در خاورمیانه به همراهی وزیر مختار لهستان در تهران در گفتگویی با روزنامه‌ها ابراز امیدواری به نزدیکی بیشتر ایران و لهستان، سپاسگزاری خود را از شاهنشاه و دولت ایران برای پروانه اقامت به پناهندگان لهستانی یادآور شد و هم چنین گفت که دو هزار و پانصد کودک لهستانی در اصفهان و دو هزار و پانصد نفر در تهران و چهار هزار و ششصد نفر در اهواز بسر می‌برند و تاکنون سی هزار تن از پناهدگان لهستانی از ایران خارج شده‌اند.

۱۴ بهمن ۱۳۲۲ از سوی دولت شوروی شمش‌های طلا از برای صدی شصت پرداخت‌های ریالی ایران به آن کشور به بندرپهلوی ترابر شد و به نمایندگان بانک ملی ایران داده شد.

۲۱ بهمن ۱۳۲۲ وزارت امور خارحه به آگاهی رساند که دولت شاهنشاهی ایران و دولت امریکا برآن شده‌اند که هیات‌های نمایندگی سیاسی خود را در واشنگتن و تهران از سفارت به سفارت کبرا بالاببرند. هم چنین وزارت امور خارجه در این زمینه با دولت انگلیس گفتگوهایی انجام داده‌است که بزودی به انجام خواهد رسید.

۲۶ بهمن ۱۳۲۲ شاهنشاه از اردوگاه نیروی امریکا در امیرآباد دیدن کردند و ژنرال کانلی فرمانده نیروهای امریکا در ایران توضیحاتی درباره هر بخش به عرض رسانید.

۱۸ اسفند ۱۳۲۲ به سبب گسترش پیوند میان ایران و بریتانیا و بالابردن سفارتخانه های دو کشور به سفارت کبرا، سر ریدر بولارد سفیر کبیر انگلستان در کاخ گلستان به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و استوارنامه نوین خود را تقدیم داشت.

۲۹ اسفند ۱۳۲۲ شماری از نمایندگان مجلس شورای ملی و روزنامه‌نگاران از کارخانه های اسلحه سازی سلطنت‌آباد که سفارش های نظامی متفقین و سازمان های انتظامی کشور را انجام می داد بازدید کردند.

۱۵ فروردین ۱۳۲۳ مقداری طلا که ازآن بانک ملی ایران بود از آمریکا به تهران ترابر شده و به بانک ملی داده شد. ۱۹ فروردین ۱۳۲۳ مقداری طلا از افریقای جنوبی به بانک ملی داده شد. ۵ و ۲۲ خرداد نیز شماری شمش طلا با هواپیما از امریکا به تهران ترابر شده و به بانک ملی ایران داده شد.

۲۲ فروردین ۱۳۲۳ از سوی وزارت امور خارجه به سفارت ایران در مسکو دستور داده شد که کار پس گرفتن چهار ناوچه و دو کرجی نیروی دریایی ایران در شمال که در رویدادهای شهریور ۱۳۲۰ به وسیله ارتش سرخ گرفته شده بود را آغاز کنند.

۲۴ فروردین ۱۳۲۳ وزارت امور خارجه به سفارت ایران در لندن دستور داد که درباره پس گرفتن ناوهای نیروی دریایی شاهنشاهی در خلیج قارس که در رویدادهای شهریور ۱۳۲۰ به وسیله ارتش بریتانیا توقیف شده بود بی درنگ دست بکار شوند.

۲۹ فروردین ۱۳۲۹ وزارت هواپیمایی انگلستان در اعلامیه ای به آگاهی رسانید که الکساندر بول دیویدسن به فرماندهی نیروی هوایی بریتانیا در منطقه ایران و عراق برگزیده شد.

۸ خرداد ۱۳۲۳ قرارداد بازرگانی میان ایران و امریکا که برای آسان ساختن روابط بازرگانی دو کشور در زمان جنگ نوشته شده بود برای گسترش بازرگانی پس از جنگ در واشنگتن رد و بدل شد. فراکسیون های مجلس شورای ملی با نخست وزیر نشست هایی داشتند و نامه سفارت امریکا درباره مستشاران امریکایی و پاسخ دولت ایران به آن نامه سفارت امریکا به آگاهی نمایندگان مجلس رسید گفتگوهایی انجام شد.

۲۸ خرداد ۱۳۲۳ هژیر وزیر کشور گزارش سفر خود را به لندن و گفتگو با نمایندگان دولت انگلستان را به آگاهی مجلس شورای ملی رسانید.

۲۹ خرداد ۱۳۲۳ ابتهاج مدیر کل بانک ملی ایران همراه با گروهی برای شرکت در کنفرانس پولی کشورهای متفق رهسپار امریکا شد.

۱ تا ۵ تیر در مجلس شورای ملی درباره دکتر میلسپو و همکارانش و اختیارات وی گفتگوهایی درگرفت و دکتر میلسپو از مقام خود به همراه دیگر مستشاران امریکایی کناره گرفت. نخست وزیر در نامه ای به مجلس کناره گیری دکتر میلسپو را نپذیرفت و آن را به آگاهی مجلس رساند.

۱۹ تیر ۱۳۲۳ دولت ایران، دولت موقت فرانسه را به رسمیت شناخت و آن را به وسیله وزیر مختار موقت فرانسه در ایران به آگاهی رسانید.

۳۰ تیر ۱۳۲۳ هوور فرزند رئیس جمهور پیشین امریکا و کورتیس کارشناس امریکایی برای مشاوره درباره نفت با هواپیما از امریکا وارد تهران شدند.

۳۱ تیر ۱۳۲۳ بیش از یک هزار نفر از فرانسویانی که در آلزاس و لرن در جبهه شوروی اسیر شده بودند، برای بازگشت به جبهه های دیگر جنگ وارد تهران شدند و در کنار جاده کرج اردو زدند.

۴ امرداد ۱۳۲۳ اعلیحضرت رضا شاه بزرگ پیش از برآمدن آفتاب در ژوهانسبورگ بدرود زندگی گفتند. وزارت دربار سه ماه عزاداری اعلام کرد.

۶ شهریور ۱۳۲۳ نمایندگان ایران در کنفرانس اتاق‌های بازرگانی چهل و چهار دولت متفق در امریکا انتخاب شدند.

۱۱ شهریور ۱۳۲۳ هیات وزیران برآن شد که پیش از روشن شدن اوضاع اقتصادی و مالی جهان و استقرار صلح در گیتی، از دادن هرگونه امتیاز نفتی به کمپانی‌های خارجی خودداری کند.

۱۵ شهریور ۱۳۲۳ آهی سفیرکبیر ایران در شوروی به آگاهی وزارت امور خارجه رسانید که یک هیات اقتصادی از شوروی برای گفتگو درباره نفت به تهران خواهد آمد. ۴ مهر کافتارادزه معاون کمیساریای امور خارجه به همراه ماکسیموف سفیر شوروی در تهران در کاخ مرمر با ساعد نخست وزیر دیدار کرد.

۱۳ مهر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیساریای خارجه شوروی در گفتگویی با سردبیر روزنامه اطلاعات گفت که هدف او از سفر به ایران بررسی درباره شرکت نفت خوریان و بدست آوردن آگاهی درباره منابع نفت شمال این کشور و بدست آوردن امتیاز بهره‌برداری نفت در استان‌های شمالی ایران است.

متن عنوان

۱۵ مهر ۱۳۲۳ بررسی‌های کارشناسان نفت امریکا در بخش‌های جنوبی ایران که یک کمپانی امریکایی درخواست امتیاز بهره‌برداری آن را کرده بود پایان یافت و پیشنهادهای آنان به دولت ایران تقدیم شد.

منبع

‎

جستارهای وابسته

• پیمان سه دولت
• کنفرانس تهران
• وضعیت داخلی ایران پس از اشغال به وسیله ارتش شوروی و بریتانیا
• منشور اتلانتیک
• اعلامیه ملل متحد